بسيج،سپاه،ارتش،جهادسازندگي

نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران (با به طور مخفف ناجا) پليس ايران است كه در سال ۱۳۷۰ خورشيدي از تركيب شدن شهرباني جمهوري اسلامي ايران و ژاندارمري جمهوري اسلامي ايران و نيز كميته انقلاب اسلامي به وجود آمد و در حال حاضر بطور رسمي نيروي اصلي مسئول حفظ امنيت داخلي ايران است. اما در كنار اين نيرو، نهادهاي ديگري مانند بسيج و سپاه پاسداران نيز عملاً در كار امنيت اجتماعي دخيل هستند.

كميته‌هاي انقلاب اسلامي اولين سازمان‌هايي بودند كه پس از انقلاب در ۲۳ بهمن ۱۳۵۷ پس از پيام امام خميني تاسيس شد. اين سازمان پس از تصويب قانون تشكيل نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران در سال ۱۳۷۰، با شهرباني و ژاندارمري ادغام و سازمان نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران تاسيس شد.^[۱]

ارتش جمهوري اسلامي ايران كه به‌اختصار آجا نيز ناميده مي‌شود، پيكرهٔ اصلي نيروهاي مسلح ايران را تشكيل مي‌دهد. وظيفهٔ اصلي ارتش، مانند همهٔ نيروهاي مسلح جهان، حفظ تماميت ارضي و دفاع از كشور در برابر تهاجم نظامي بيگانگان است.

ارتش جمهوري اسلامي ايران، به‌همراه سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و نيروي انتظامي جمهوري اسلامي ايران، نيروهاي مسلح ايران را تشكيل مي‌دهند. ارتش ايران، خود متشكل از چهار نيروي زميني، هوايي، دريايي و پدافند هوايي است.

اكنون فرماندهي كل ارتش جمهوري اسلامي ايران را سرلشكر عطاءالله صالحي به‌عهده دارد كه پس از استعفاي سرلشكر محمد سليمي از جانب سيد علي خامنه‌اي (رهبر ايران و مقام فرماندهي كل قوا) به‌اين سِمت منصوب شده‌است. مطابق اصل يكصد و چهل و سوم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، «ارتش جمهوري اسلامي ايران پاسداري از استقلال و تماميّت ارضي و نظام جمهوري اسلامي كشور را بر عهده دارد.» و طبق اصل يكصد و چهل و چهارم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران، «ارتش جمهوري اسلامي ايران بايد ارتشي اسلامي باشد كه ارتشي مكتبي و مردمي است و بايد افرادي شايسته را به خدمت بپذيرد كه به اهداف انقلاب اسلامي مؤمن و در راه تحقق آن فداكار باشد.»

• ارتش جمهوري اسلامي ايران‏

سازمان بسيج يكي از نيروهاي پنجگانه سپاه پاسداران به شمار مي‌رود كه گردآوري، مديريت و سازماندهي نيروهاي داوطلب مردمي را، در راستاي اهداف سازماني، بر عهده دارد.

اين نيرو كه با نام‌هاي سازمان بَسيج مستضعفين يا نيروي مقاومت بسيج هم شناخته مي‌شود در ۵ آذر ۱۳۵۸ به فرمان روح الله خميني تشكيل شد و پس از تصويب مجلس شوراي اسلامي در دي ۱۳۵۹ قانوناً رسميت پيدا كرد و به سپاه پاسداران انقلاب اسلامي تعلق گرفت. به اعضاي اين سازمان بسيجي مي‌گويند و طبق ماده ۱۳ قانون مقررات استخدامي سپاه، بسيجي به فردي اطلاق مي‌شود كه داوطلبانه جهت تحقق ارتش ۲۰ ميليوني تحت پوشش سپاه در مي‌آيد. به موجب همين مادهٔ قانوني بسيجيان به سه دسته «بسيج عادي»، «بسيج فعال» و «بسيج ويژه» يا «پاسداران افتخاري» تقسيم مي‌شوند.^[۱] در جنگ ايران و عراق از بسيجيان بيشتر براي ارسال به صورت داوطلبانه و سازماندهي شده به جبهه‌ها استفاده مي‌شد.

سپاه پاسداران انقلاب اسلامي سازماني نظامي است كه در نخستين روزهاي پس از انقلاب ايران در سال ۱۳۵۷ به فرمان سيد روح‌الله خميني (بنيانگذار و رهبر نظام جمهوري اسلامي ايران) تشكيل شد. روح‌الله خميني در دوم ارديبهشت سال ۱۳۵۸ طي فرماني به شوراي انقلاب اسلامي رسماً تأسيس اين نهاد را اعلام كرد و شوراي انقلاب با تأسيس شوراي فرماندهي سپاه پاسداران انقلاب اسلامي، گام اساسي را در جهت سازماندهي اين نهاد برداشت. سپاه نهادي نظامي و بازوي مسلح براي پاسداري از نظام جمهوري اسلامي ايران است.

قانون اساسي دربارهٔ سپاه مي‌گويد:

سپاه پاسداران انقلاب اسلامي كه در نخستين روزهاي پيروزي اين انقلاب تشكيل شد، براي ادامهٔ نقش خود در نگهباني از انقلاب اسلامي و دستاوردهاي آن پابرجا مي‌ماند. حدود وظايف و قلمرو مسؤوليت اين سپاه در رابطه با وظايف و قلمرو مسؤوليت نيروهاي مسلح ديگر با تأكيد بر همكاري و هماهنگي برادرانه ميان آنها به وسيله قانون تعيين مي‌شود.^[۱]

پس از انتصاب محمد علي جعفري به فرماندهي كل سپاه در سال ۱۳۸۶ نوآرايي‌هاي تشكيلاتي در سپاه روي داد. اين نوآرايي‌ها شامل تشكيل سازمان بسيج مستضعفين و سازمان حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامي و تشكيل ۳۱ سپاه استاني بود.^[۲]

نيروي هوايي جمهوري اسلامي ايران يكي ازنيروهاي چهارگانه ارتش جمهوري اسلامي ايران است كه مسئوليت حفاظت از مرزهاي هوايي و پشتيباني نيروهاي رزمي ديگر اجا را دارد. پس از انقلاب اسلامي ۱۳۵۷ نام اين نيرو به صورت فعلي تغيير پيدا كرد. سرتيپ خلبان حسن شاه‌صفي، از شهريور ۱۳۸۷ تاكنون، فرماندهي نيروي هوايي را بر عهده داشته‌است. نيروي هوايي ايران طبق آخرين تخمين‌ها در سال ۲۰۱۳ هفتمين نيروي هوايي جهان از لحاظ تعداد هواپيماهاي سوخت رسان و ترابري (۱۱۹ فروند) است.^[۱]

نيروي زميني ارتش جمهوري اسلامي ايران؛ بزرگترين نيرو در بين نيروهاي مسلح جمهوري اسلامي ايران است. فرماندهي اين نيرو به عهده سرتيپ احمدرضا پوردستان است.

نيروي دريايي ارتش جمهوري اسلامي ايران (نداجا) يكي از قواي چهار گانه اجا مي‌باشد كه مسئوليت حفاظت از آبهاي جمهوري اسلامي ايران را دارد.

جهاد سازندگي نهادي انقلابي است كه در تاريخ ۲۷ خرداد ۱۳۵۸ به فرمان روح‌الله خميني براي رسيدگي به مناطق محروم و دورافتاده ايران تاسيس شد.

انديشه تاسيس جهاد سازندگي، نخستين بار، با عنوان طرح اعزام گروه‌هاي ۱۰ نفره دانشجوئي به مناطق محروم و با پيشنهاد يكي از اعضاي هيات علمي دانشكده فني دانشگاه تهران، مطرح شد. سپس، طرح موضوع به رهبر انقلاب ايران خميني داده شد و او در ۲۷ خرداد ۱۳۵۸ فرمان تشكيل جهاد را صادر كرد. افرادي همچون بهشتي از حاميان اين حركت مردمي و دانشجويي بود.

بعدها و پس از يك دوره آغازين، جهاد سازندگي به وزارتخانه‌اي در دولت تبديل شد و سرانجام با ادغام در وزارت كشاورزي، نام وزارت جهاد كشاورزي را بخود گرفت و منحل شد.